HECTOR BERLIOZ

HECTOR BERLIOZ & "CÚ LỪA" LỊCH SỬ: KHI THỜI GIAN TRẢ LẠI CÔNG BẰNG CHO THIÊN TÀI

"Các nhà phê bình từng gào thét đòi máu Hector Berlioz mỗi khi âm nhạc của ông vang lên. Nhưng may mắn thay, ngày nay chính danh tiếng của họ — chứ không phải của ông — mới bị đưa lên máy chém."

Hector Berlioz là nhân vật có một không hai trong lịch sử – một thiên tài sở hữu tầm nhìn xa đến mức hầu hết những người cùng thời đều bất lực trong việc hiểu ông.

Những Phản Ứng Trái Chiều Về Âm Nhạc Của Berlioz

Khó có nhà soạn nhạc nào nhận về những phản ứng cực đoan như Berlioz từ các đồng nghiệp danh tiếng:

• Felix Mendelssohn từng tuyệt vọng thốt lên: “Lối phối dàn nhạc của anh ấy bẩn đến mức tôi phải rửa tay sau khi lật các trang tổng phổ.”

• Robert Schumann than vãn: “Trong âm nhạc của anh ấy có nhiều cái không thể chịu đựng nổi, nhưng cũng có rất nhiều cái cực kỳ thông minh, thậm chí là đầy tài năng.”

• Claude Debussy gạt bỏ ông như “một con quái vật”, còn Gioachino Rossini khi lần đầu đọc tổng phổ Symphonie Fantastique đã thốt lên: “Chúa ơi, thật may khi đó không phải là âm nhạc!”

• Maurice Ravel dù ca ngợi Berlioz là “nhà soạn nhạc vĩ đại nhất của Pháp”, vẫn kèm theo lời cảnh báo ông là “nhạc sĩ thiên tài vĩ đại nhưng không mấy năng khiếu”.

Nhà phê bình Ernest Newman nhận định: “Đối với Berlioz, một thứ không bao giờ là đẹp hay xấu, nó hoặc là thần thánh hoặc là kinh khủng.” Sự lưỡng cực này hiện rõ ngay trên nét mặt ông, như Ferdinand Hiller từng quan sát: “Ánh mắt anh có lúc lóe sáng thiêu đốt, nhưng thoắt cái đã đờ đẫn như người hấp hối; miệng vừa biểu lộ sự cương nghị rồi lại tỏ vẻ khinh khi, hết cười thân thiện rồi lại cười khinh miệt!”

Ngoại trừ Franz Liszt (người chủ trương “Tuần lễ Berlioz” năm 1852 và chuyển soạn Symphonie Fantastique cho piano) cùng các nhạc sĩ Nga (Glinka, Mussorgsky, Rimsky-Korsakov, Tchaikovsky), hầu như không ai cất lời ca ngợi ông không dè dặt.

Phải đến nửa sau thế kỷ 20, nhờ sự thúc đẩy của nhạc trưởng Colin Davis và nhà âm nhạc học David Cairns, thế giới mới thực sự "thức tỉnh" trước tài năng siêu phàm của ông.

Bậc Thầy "Phối Khí" Và "Phù Thủy" Chỉ Huy Dàn Nhạc

Không ai có thể phủ nhận Berlioz là một trong những nhà phối dàn nhạc vĩ đại nhất mọi thời đại. Mọi khái niệm phối khí hiện đại ngày nay đều bắt nguồn từ cuốn sách kinh điển của ông: Grand Traité D’instrumentation Et D’orchestration Modernes (1843).

Những dấu ấn phối khí và quy mô kinh hoàng:

• Phun trào rộn ràng: Sự bùng nổ của kèn đồng, timpani và đội quân hợp xướng khổng lồ trong chương "Tuba Mirum" của bản Requiem.

• Tinh tế tuyệt vời: Chùm ca khúc Pháp Les Nuits d’Été (1840–1841) – tiền đề dẫn đến các tập Lied của Gustav Mahler nửa thế kỷ sau.

• Đại hòa nhạc quy mô kỷ lục:

  • Năm 1844: Chỉ huy 1.022 nghệ sĩ (gồm 36 double bass cho Giao hưởng số 5 của Beethoven, 24 kèn horn, 25 đàn harp).

  • Năm 1855: Dàn dựng màn trình diễn cho 1.200 nghệ sĩ cùng các ban kèn đồng và 5 trợ lý nhạc trưởng.

Bên cạnh đó, ông còn là nhạc trưởng có sức hút mê hoặc. Năm 1856, ông tổng kết triết lý chỉ huy:

"Các nhạc công phải cảm thấy điều người chỉ huy cảm thấy, am hiểu và rung động... Ngọn lửa bên trong anh ta sẽ làm họ nóng lên; nhiệt thành sôi nổi của anh ta sẽ khuấy động họ. Anh ta tỏa ra quanh mình thứ quầng sáng sống còn của nghệ thuật âm nhạc."

Cây Bút Phê Bình Sắc Lẹm Và Cú "Lừa" Lịch Sử

Dù sở hữu những áng văn xuôi sâu sắc, Berlioz lại có mối quan hệ vừa yêu vừa ghét với công việc viết báo: “Cái nhiệm vụ luôn trở đi trở lại này đã đầu độc cuộc đời tôi… Tôi thường dành ra hai ngày để viết ngay cả khi đề tài khiến tôi vui thích. Phải xem bản nháp đầy gạch xóa và lem luốc của tôi cơ…” Mệt mỏi trước những chỉ trích triền miên của giới phê bình, ông từng tung một cú lừa ngoạn mục: Cho trình diễn phần giữa tác phẩm L’enfance Du Christ (1850–1854) nhưng gắn nhãn sáng tác bởi một nhạc sĩ hư cấu tên “Pierre Ducré” vào năm 1679. Ông đã vô cùng mãn nguyện khi thấy nhiều nhà phê bình khuyên Berlioz "nên học hỏi đôi điều từ Ngài Ducré"!

Hành Trình Sáng Tác: Những Cột Mốc Bứt Phá Quy Tắc

Xuất thân là sinh viên y khoa, Berlioz chuyển sang học âm nhạc chính khóa tại Nhạc viện Paris vào năm 1826. Ông liên tục xô đổ mọi giới hạn hàn lâm:

1. Symphonie Fantastique (1830): "Trái bom" âm nhạc được châm ngòi từ nỗi ám ảnh với nữ diễn viên Harriet Smithson. Tại buổi công diễn, chương 4 "Hành khúc tới pháp trường" gây bão tới mức phải diễn lại ngay lập tức. Sau này họ kết hôn nhưng sống ly thân do bất đồng cảm xúc và bệnh tật của Harriet.

2. Harold en Italie (1834): Bản giao hưởng viết cho viola độc tấu. Ban đầu dự định cho Niccolò Paganini, nhưng nghệ sĩ này bỏ cuộc vì chê bè viola ít đất phô diễn. Tuy nhiên về sau, Paganini ấn tượng tới mức gửi tặng Berlioz hẳn 20.000 franc.

3. Grande Messe Des Morts / Requiem (1837): Tác phẩm vĩ đại khiến khán giả kinh ngạc vì quy mô. Cuối đời, Berlioz từng viết: Nếu toàn bộ tổng phổ của ông bị thiêu hủy và chỉ cứu được một, Requiem chính là tác phẩm ông sẽ cứu.

4. Roméo et Juliette (1839): Sự kết hợp phi thường giữa giao hưởng và opera, ngốn của ông 9 tháng sáng tác từ khoản tiền của Paganini.

5. La Damnation De Faust (1845–1846): Bản chuyển thể táo bạo từ tác phẩm của Goethe. Trong khi Goethe ân xá cho Faust, Berlioz thẳng tay ném nhân vật này vào ngục lửa.

6. Te Deum (1849): Công diễn với 1.000 nghệ sĩ, bao gồm dàn hợp xướng 600 trẻ em.

Kết Cuộc Của Một Thiên Tài Độc Hành

Những năm cuối đời, Berlioz phải vật lộn với chứng rối loạn đường ruột gây đau đớn dữ dội. Siêu phẩm opera kéo dài 5 giờ Les Troyens (1856–1858) của ông không thể có được một buổi dàn dựng hoàn chỉnh. Dù vở opera hài Béatrice et Bénédict (1860–1862) nhận được phản hồi tốt, mọi thứ đã quá muộn màng. Hector Berlioz qua đời trong cảnh cô độc và muộn phiền. Tuy nhiên, đúng như quy luật của lịch sử: Thời gian đã gột rửa mọi định kiến, trả lại cho âm nhạc thế giới một trong những thiên tài phối khí và tư duy giao hưởng đỉnh cao nhất mọi thời đại.

THÔNG TIN LIÊN HỆ – ĐĂNG KÝ HỌC
𝐃𝐮𝐲𝐭𝐢𝐞𝐮 𝐌𝐮𝐬𝐢𝐜 𝐄𝐝𝐮𝐜𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 – 𝐍𝐨̛𝐢 𝐂𝐚̂́𝐭 𝐂𝐚́𝐧𝐡 𝐔̛𝐨̛́𝐜 𝐌𝐨̛
Hotline: 0907 107 618
Fanpage: Duytieu Music
Địa chỉ:
- Cơ sở 1: MP7 Mizuki Park, Xã Bình Hưng, Hồ Chí Minh
- Cơ sở 2: 59 đường số 4, KDC Nguyên Sơn, Xã Bình Hưng, Hồ Chí Minh