PYOTR ILYICH TCHAIKOVSKY

PYOTR ILYICH TCHAIKOVSKY (1840 – 1893): THIÊN TÀI LÃNG MẠN VÀ BIỂU TƯỢNG ÂM NHẠC NGA

"Không nghi ngờ gì rằng ngay cả những thiên tài âm nhạc vĩ đại nhất đôi khi cũng làm việc mà không có cảm hứng... Chúng ta phải kiên nhẫn và tin rằng cảm hứng sẽ đến với những ai biết vượt qua sự chán nản của chính mình."

— Pyotr Ilyich Tchaikovsky

Sứ mệnh nghệ thuật của Pyotr Ilyich Tchaikovsky được gói gọn trong mong muốn phụng sự âm nhạc và con người, tâm sự với công chúng một cách "chân thành, giản dị và trung thực". Bằng việc tiếp thu trải nghiệm phong phú từ nền văn hóa âm nhạc Nga lẫn thế giới cùng sự lao động sáng tạo không ngừng nghỉ, ông đã trở thành một trong những nhà soạn nhạc vĩ đại nhất của chủ nghĩa Lãng mạn thế kỷ XIX.

TUỔI THƠ VÀ NHỮNG BƯỚC NGOẶT ĐẦU ĐỜI (1840 – 1865)

Xuất thân và ấn tượng âm nhạc ban đầu

Pyotr Ilyich Tchaikovsky sinh ngày 7 tháng 5 năm 1840 tại Votkinsk (tỉnh Vyatka, thuộc dãy núi Ural), cách Moscow khoảng 1.000 km về phía đông. Bố ông, ông Ilya, là một kỹ sư khai thác mỏ kiêm quản lý nhà máy thép, còn mẹ ông, bà Alexandra, mang dòng máu Pháp - Đức. Pyotr sinh ra trong một gia đình đông anh em và đặc biệt thân thiết với em gái Alexandra cùng cặp em trai sinh đôi Anatoli và Modest.

Ngay từ nhỏ, Pyotr đã là một đứa trẻ cực kỳ nhạy cảm. Những ấn tượng âm nhạc đầu tiên của cậu đến từ dàn nhạc nhỏ trong gia đình trình diễn các tác phẩm của Mozart, Bellini và Rossini. Tháng 9 năm 1844, khi mới 4 tuổi, cậu đã cùng em gái Alexandra sáng tác bài hát đầu tay "Mẹ chúng tôi ở Petersburg". Dưới sự dạy dỗ của cô gia sư người Pháp Fanny Dürbach, đến năm 6 tuổi, Pyotr đã thông thạo cả tiếng Đức lẫn tiếng Pháp.

Từ Trường Luật Hoàng gia đến Nhạc viện Saint Petersburg

Năm 1848, gia đình chuyển đến Saint Petersburg. Do kinh tế không ổn định, cha mẹ hướng Pyotr theo con đường công chức. Năm 10 tuổi, cậu vào học lớp dự bị và sau đó chính thức theo học tại Trường Luật Hoàng gia Saint Petersburg. Trong thời gian này, cậu tham gia dàn hợp xướng của trường và sở hữu giọng hát soprano tuyệt vời.

Biến cố đau thương nhất thời trẻ của Tchaikovsky là sự ra đi đột ngột của người mẹ vì bệnh tả vào ngày 25 tháng 6 năm 1854.

Tốt nghiệp năm 1859, Tchaikovsky làm thư ký tại Bộ Tư pháp. Tuy nhiên, sau 4 năm, nhận thấy công việc văn phòng không phù hợp, ông đã có bước ngoặt lịch sử: nộp đơn nghỉ việc và trở thành một trong những sinh viên đầu tiên của Nhạc viện Saint Petersburg vừa thành lập năm 1862. Tchaikovsky theo học lớp hòa âm của Nikolai Zaremba và kỹ thuật sáng tác dưới sự dẫn dắt của Giám đốc Anton Rubinstein. Ông lao động nghệ thuật quên mình, học chỉ huy dàn nhạc và kết bạn thân thiết với nhà phê bình Herman Laroche.

SỰ NGHIỆP TẠI MOSCOW VÀ NHỮNG THỬ THÁCH SÁNG TẠO (1866 – 1877)

Tháng 1 năm 1866, Tchaikovsky chuyển đến Moscow nhận lời mời giảng dạy hòa âm tại chi nhánh Hội Âm nhạc Nga từ Nikolai Rubinstein (em trai của Anton).

Các tác phẩm khởi đầu

• Giao hưởng số 1 "Mộng tưởng mùa đông" (Op. 13): Hoàn thành tháng 11/1866, công diễn trọn vẹn năm 1868 sau nhiều trăn trở và chỉnh sửa.

• Romeo và Juliet (Fantasy Overture): Viết năm 1869 dưới sự khuyến khích của Mily Balakirev. Sau khi sửa đổi, tác phẩm gặt hái thành công vang dội và trở thành một trong những bản nhạc nổi tiếng nhất của ông.

• Giao hưởng số 2 "Tiểu Nga" & Overture Bão tố (The Tempest): Lần lượt ra đời năm 1872 và 1873, củng cố vị thế nhà soạn nhạc hàng đầu.

• Concerto Piano số 1 giọng Tố thứ (Op. 23): Viết cuối năm 1874. Ban đầu bị Nikolai Rubinstein chê bai dữ dội là "thô tục và không thể chơi được", Tchaikovsky kiên quyết không sửa một nốt nhạc nào và đề tặng cho Hans von Bülow. Tác phẩm công diễn lần đầu tại Boston (Mỹ) năm 1875 và nhanh chóng trở thành kiệt tác concerto vĩ đại của thế giới.

• Ballet Hồ thiên nga (Swan Lake, Op. 20): Hoàn thành tháng 4/1876 theo đơn đặt hàng của Nhà hát Hoàng gia Moscow.

• Tập tiểu phẩm piano "Bốn mùa" (Op. 37b): Sáng tác theo đặt hàng của tạp chí Nuvellist.

KHỦNG HOẢNG HÔN NHÂN VÀ MỐI TÌNH QUA THƯ VỚI NADEZHDA VON MECK

Biến cố hôn nhân

Tchaikovsky là một người đồng tính — điều được thể hiện rõ qua các bức thư trao đổi giữa ông và em trai Modest. Tuy nhiên, trước áp lực xã hội và mong muốn từ gia đình, ngày 18 tháng 7 năm 1877, ông kết hôn với Antonina Miliukova (một học trò cũ). Cuộc hôn nhân gượng ép này là một thảm họa khủng khip: họ chỉ sống chung hai tháng rưỡi trước khi Tchaikovsky bỏ đi trong trạng thái suy sụp tinh thần nặng nề.

Người bảo trợ Nadezhda von Meck

Từ cuối năm 1876, Nadezhda von Meck — góa phụ giàu có của một trùm đường sắt — bắt đầu liên lạc và đặt hàng các sáng tác của Tchaikovsky. Nhận thấy hoàn cảnh khó khăn của ông, bà đã trợ cấp thường xuyên 6.000 rúp mỗi năm, giúp nhà soạn nhạc thoát khỏi gánh nặng tài chính để toàn tâm sáng tác.

Mối quan hệ kỳ lạ này kéo dài gần 14 năm với hơn 1.200 lá thư trao đổi, nhưng họ tuân thủ thỏa thuận ngầm là không bao giờ gặp mặt nhau. Đây được coi là một trong những tình bạn tinh thần ("Platon") sâu sắc nhất lịch sử âm nhạc.

Cũng trong giai đoạn lưu vong chữa lành cảm xúc tại Thụy Sĩ và Ý, Tchaikovsky đã hoàn thành vở opera đỉnh cao Eugene Onegin, Giao hưởng số 4 (đề tặng von Meck) và Concerto Violin giọng Rê trưởng (Op. 35) — tác phẩm được truyền cảm hứng từ người học trò Iosif Kotek và công diễn ra mắt bởi nghệ sĩ Adolf Brodsky.

ĐỈNH CAO DANH VỌNG VÀ NHỮNG NĂM THÁNG CUỐI ĐỜI (1880 – 1893)

Năm 1880, Tchaikovsky sáng tác bản Serenade dành cho dàn dây và Overture 1812 (kỷ niệm chiến thắng Napoleon). Năm 1881, sau sự ra đi của Nikolai Rubinstein, ông viết bản Trio Piano A-moll để tưởng nhớ người bạn vĩ đại.

Năm 1885, ông chấm dứt cuộc sống du mục và thuê dinh thự tại Maydanovo (gần Klin, ngoại ô Moscow). Cùng năm, Sa hoàng Alexander III yêu cầu dàn dựng Eugene Onegin tại Nhà hát Hoàng gia, trao tặng Tchaikovsky huân chương Thánh Vladimir và cấp tước hiệu quý tộc truyền đời, chính thức công nhận ông là tài năng quốc gia.

Các kiệt tác giai đoạn muộn

• Giao hưởng Manfred (1885): Bản giao hưởng chương trình quy mô lớn nhất của ông.

• Giao hưởng số 5 (1888): Thành công vang dội tại châu Âu và Mỹ.

• Ballet Người đẹp ngủ trong rừng (1889).

• Opera Con đầm pích (The Queen of Spades, 1890) & Lục tấu Souvenir de Florence (Op. 70).

• Ballet Kẹp hạt dẻ (The Nutcracker, 1892) & Opera Iolanta.

Bản Giao hưởng số 6 "Pathétique" và sự ra đi

Đầu năm 1893, Tchaikovsky phác thảo bản Giao hưởng số 6 giọng Si thứ. Ông đặt tên tiếng Nga cho tác phẩm là Патетическая (mang ý nghĩa nồng nhiệt, cảm xúc sâu sắc).

Ngày 28 tháng 10 năm 1893, Tchaikovsky trực tiếp chỉ huy buổi công diễn ra mắt Giao hưởng số 6 tại Saint Petersburg. Chỉ vài ngày sau, đêm 1 tháng 11, ông bị đau bụng dữ dội do uống một cốc nước chưa đun sôi. Bác sĩ chẩn đoán ông mắc bệnh tả ở thể cực kỳ nặng. Sau nhiều ngày mê sảng và co giật, Pyotr Ilyich Tchaikovsky trút hơi thở cuối cùng vào rạng sáng ngày 6 tháng 11 năm 1893, hưởng thọ 53 tuổi. Ông được an táng tại nghĩa trang Tikhvin trong Tu viện Alexander Nevsky.

TẦM ẢNH HƯỞNG VÀ DI SẢN NGHỆ THUẬT

Tchaikovsky là nhà soạn nhạc Nga đầu tiên giới thiệu thành công âm nhạc dân tộc ra thế giới, kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp sáng tác học thuật phương Tây với giai điệu mang đậm tâm hồn Nga. Dù từng bị một số nhà phê bình đương thời chỉ trích là "quá phụ thuộc vào phương Tây", nhà soạn nhạc Igor Stravinsky sau này đã khẳng định: "Tchaikovsky là nhà soạn nhạc mang bản sắc Nga nhất trong số tất cả các nhạc sĩ của đất nước tôi."

Âm nhạc của Tchaikovsky chứa đựng nguồn giai điệu dạt dào, tràn đầy cảm xúc. Đúng như nhận định của nhạc trưởng Yuri Temirkanov: "Beethoven không trò chuyện trực tiếp với cá nhân con người, ông nói với toàn thể nhân loại. Tchaikovsky không trò chuyện với nhân loại, ông tâm sự với từng con người."