🎼 ĐIỆU THỨC – GIỌNG TRONG ÂM NHẠC

1. Khái niệm Điệu thức

Điệu thức là hệ thống các mối quan hệ về cao độ giữa các âm thanh trong một bản nhạc hoặc một giai điệu. Thông qua điệu thức, âm nhạc hình thành trung tâm ổn định, tạo nên cảm giác cân bằng – căng thẳng – giải quyết, từ đó thể hiện màu sắc và nội dung cảm xúc của tác phẩm.

Trong quá trình phát triển của giai điệu, các âm thanh không tồn tại một cách ngẫu nhiên mà luôn có xu hướng liên kết và quy chiếu về một hoặc một số âm trụ nhất định. Chính mối tương quan này tạo nên bản chất của điệu thức.

2. Âm ổn định và âm không ổn định

Trong mỗi điệu thức, các âm được chia thành hai nhóm cơ bản:

● Âm ổn định

Là những âm tạo cảm giác vững chắc, yên tĩnh, thường xuất hiện ở đầu câu, cuối câu hoặc các vị trí quan trọng trong nhịp.
Âm ổn định quan trọng nhất được gọi là âm chủ, đóng vai trò trung tâm của toàn bộ giai điệu.

● Âm không ổn định

Là những âm tạo cảm giác chưa hoàn chỉnh, có xu hướng hút về các âm ổn định gần nhất.
Sự chuyển động từ âm không ổn định về âm ổn định được gọi là giải quyết, tạo nên dòng chảy tự nhiên cho giai điệu.

👉 Chính sự xen kẽ giữa ổn định và không ổn định đã tạo nên sức sống cho âm nhạc.

3. Điệu thức trưởng – Gam trưởng

3.1. Cấu trúc cơ bản

Điệu thức trưởng gồm 7 bậc âm, được sắp xếp theo trật tự từ thấp đến cao, với khoảng cách quãng như sau:

2 cung – 2 cung – 1/2 cung – 2 cung – 2 cung – 2 cung – 1/2 cung

Ba bậc ổn định của điệu trưởng là:

• Bậc I (Âm chủ)

• Bậc III

• Bậc V

Ba bậc này kết hợp tạo thành hợp âm ba trưởng – nền tảng hòa thanh của điệu trưởng.

3.2. Chức năng các bậc

Trong bảy bậc của điệu trưởng:

• Bậc I, IV, V là bậc chính

• Các bậc II, III, VI, VII là bậc phụ, có vai trò dẫn hướng và tạo chuyển động

4. Giọng trong âm nhạc

Giọng là điệu thức được đặt trên một cao độ xác định.
Tên giọng bao gồm:

• Tên âm chủ

• Tên điệu thức

Ví dụ: Đô trưởng, Sol trưởng, Fa trưởng…

Giọng trưởng thường được ký hiệu theo hệ La-tinh là dur.
Tên âm chủ của giọng trưởng được viết bằng chữ hoa.

5. Dấu hóa và hóa biểu

Để giữ nguyên cấu trúc quãng của điệu thức trưởng, các giọng khác ngoài Đô trưởng phải sử dụng dấu hóa cố định, gọi là hóa biểu.

Hóa biểu:

• Được viết ngay sau khóa nhạc

• Áp dụng xuyên suốt bản nhạc

• Là căn cứ quan trọng để xác định giọng

6. Điệu thức thứ – Gam thứ

6.1. Điệu thức thứ tự nhiên

Điệu thức thứ cũng gồm 7 bậc âm, nhưng có cấu trúc quãng khác điệu trưởng:

2 cung – 1/2 cung – 2 cung – 2 cung – 1/2 cung – 2 cung – 2 cung

Ba bậc ổn định là:

• Bậc I

• Bậc III

• Bậc V

Ba bậc này tạo thành hợp âm ba thứ, mang màu sắc mềm mại, trầm lắng hơn so với điệu trưởng.

6.2. Các dạng điệu thức thứ

Trong thực hành âm nhạc, điệu thức thứ có ba dạng chính:

• Điệu thứ tự nhiên

• Điệu thứ hòa thanh (nâng bậc VII)

• Điệu thứ giai điệu (nâng bậc VI và VII khi đi lên)

Việc nâng bậc nhằm tăng sức hút dẫn về âm chủ.

7. Giọng thứ

Giọng thứ được ký hiệu theo hệ La-tinh là moll.
Tên âm chủ của giọng thứ thường được viết bằng chữ thường.

Ví dụ: La thứ, Mi thứ, Rê thứ…

Tương tự giọng trưởng, giọng thứ cũng có hệ thống hóa biểu dấu thăng và dấu giáng tương ứng.

8. Điệu thức năm âm

Điệu thức năm âm là dạng điệu thức chỉ gồm 5 bậc, không chứa các bán âm liền kề, tạo cảm giác mộc mạc, mềm mại.

Điệu thức năm âm được sử dụng rất phổ biến trong:

• Âm nhạc dân gian Việt Nam

• Âm nhạc truyền thống các nước châu Á

Một số dạng điệu thức năm âm tiêu biểu:

• Điệu Bắc (sáng, vui)

• Điệu Nam (trữ tình)

• Điệu Nam xuân

• Điệu Huỳnh

• Điệu Oán (buồn, da diết – đặc trưng Nam Bộ)

9. Trùng giọng

Trùng giọng là hiện tượng các giọng:

• Có cùng cao độ thực tế

• Nhưng khác tên gọi và ký hiệu

Ví dụ:
Si trưởng trùng giọng với Đô giáng trưởng.

Việc hiểu trùng giọng giúp người học:

• Đọc bản nhạc chính xác

• Phân tích hòa thanh thuận lợi

• Chuyển giọng linh hoạt hơn

10. Vai trò của Điệu thức – Giọng trong học nhạc

Việc nắm vững điệu thức và giọng giúp người học:

• Hiểu cấu trúc giai điệu

• Đọc và phân tích bản nhạc nhanh

• Học hòa thanh, phối khí hiệu quả

• Là nền tảng bắt buộc khi luyện thi trung cấp – nhạc viện

• Ứng dụng trực tiếp vào biểu diễn, sáng tác và giảng dạy

🎶 Duytieu Music – Nơi Cất Cánh Đam Mê

Học âm nhạc không chỉ để chơi đúng, mà để hiểu – cảm – và làm chủ âm thanh.